วันเวลาในวิหารแห่งนี้ดำเนินไปอย่างเรียบง่ายและสงบ คุณพราวยังคงปฏิบัติธรรมตามที่แม่ชีแก้วแนะนำอย่างเคร่งครัด เช้าขึ้นมาก็ทำวัตรสวดมนต์ นั่งสมาธิ และฝึกเฝ้าดูความคิด การเจริญปัญญาค่อยๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของเธอ วันนี้ ขณะที่เธอกำลังนั่งเฝ้าดูความคิดที่ผุดขึ้นมา ความคิดเกี่ยวกับงานเลี้ยงรุ่นของมหาวิทยาลัยที่กำลังจะมาถึงก็แทรกเข้ามา “ว้าว! อีกสองเดือนก็จะถึงงานเลี้ยงรุ่นแล้ว” คุณพราวคิดในใจ “ต้องเตรียมชุดสวยๆ ไปสิ” ทันใดนั้น ภาพของเพื่อนๆ ที่ไม่ได้เจอกันนานก็ปรากฏขึ้นในความคิด เธอรู้สึกตื่นเต้นที่จะได้พบปะ พูดคุย และรื้อฟื้นความทรงจำเก่าๆ “มีใครบ้างนะที่จะไปงานนี้” เธอครุ่นคิด “หวังว่า… จะได้เจอ… คนนั้น” ความคิดเกี่ยวกับ “คนนั้น” ทำให้หัวใจของเธอเต้นแรงขึ้นเล็กน้อย ความทรงจำเกี่ยวกับเขาในสมัยเรียนผุดพรายขึ้นมาอย่างรวดเร็ว รอยยิ้ม เสียงหัวเราะ และบทสนทนาที่เคยมีร่วมกัน “ถ้าเขาไป คงจะดีมากเลย” คุณพราวนึกต่อ “เราจะได้คุยกัน… แต่ถ้าเขาไม่ไปล่ะ…” ความคิดเรื่อง “ถ้าเขาไม่ไป” ทำให้เกิดความกังวลเล็กน้อย ความคาดหวัง และความผิดหวังที่อาจจะเกิดขึ้นเริ่มก่อตัวขึ้นในใจ “นี่แหละเจ้าค่ะ ความไม่เที่ยง” เสียงของแม่ชีแก้วดังขึ้นอย่างนุ่มนวล ทำให้คุณพราวลืมตาขึ้น “คะ… อะไรนะคะแม่ชี” คุณพราวนิ่งไปเล็กน้อย “คุณพราวกำลังพิจารณาถึงงานเลี้ยงรุ่น และกำลังมีความคาดหวังในสิ่งที่จะเกิดขึ้น รวมถึงความกังวลหากสิ่งนั้นไม่เป็นไปตามที่คาดหวัง” แม่ชีแก้วอธิบาย “นั่นคือการพิจารณาถึง ‘อนิจจัง’ หรือความไม่เที่ยงแท้ของสรรพสิ่ง” “อนิจจัง… ค่ะ” คุณพราวนึกถึงคำสอนที่เคยได้ยินมา “หนูเคยคิดว่าอนิจจังคือแค่เรื่องของเวลาที่ผ่านไป หรือร่างกายที่แก่ชรา” “นั่นก็เป็นส่วนหนึ่งเจ้าค่ะ” แม่ชีแก้วกล่าว “แต่อาการอนิจจังนั้น ลึกซึ้งกว่านั้นมาก ทุกสิ่งทุกอย่างในโลกนี้ ไม่ว่าจะเป็นรูปธรรม หรือนามธรรม ล้วนมีการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปเป็นธรรมดา ไม่มีสิ่งใดคงอยู่ถาวร” “เหมือนกับความคิดของหนูตอนนี้ใช่ไหมคะ” คุณพราวเริ่มเข้าใจ “ความคิดถึงงานเลี้ยงรุ่น ความคิดถึง… คนนั้น มันก็เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป” “ถูกต้องเจ้าค่ะ” แม่ชีแก้วพยักหน้า “แม้แต่ความรู้สึกตื่นเต้น ความรู้สึกกังวล ความรู้สึกดีใจ หรือเสียใจ ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง มันจะเกิดขึ้น ตั้งอยู่ชั่วขณะหนึ่ง แล้วก็ดับไป” “แล้วทำไมเราถึงรู้สึกว่ามันไม่ดับไปล่ะคะ” คุณพราวนึกถึงความรู้สึกบางอย่างที่เคยติดค้างอยู่ในใจเป็นเวลานาน “บางทีความรู้สึกพวกนั้นมันอยู่กับเรานานมากเลยค่ะ” “นั่นเป็นเพราะเราไป ‘ยึดติด’ กับมันเจ้าค่ะ” แม่ชีแก้วตอบ “เมื่อเรามีความสุข เราก็อยากให้ความสุขนั้นคงอยู่ เราก็เลยพยายามประคับประคองมันเอาไว้ เมื่อเรามีความทุกข์ เราก็อาจจะไปต่อต้านมัน หรือไปจมอยู่กับมัน ทำให้มันดูเหมือนจะยาวนาน” “เหมือนหนูที่กำลังคาดหวังว่าจะได้เจอ… คนนั้น” คุณพราวยอมรับ “ถ้าหนูไม่ได้เจอจริงๆ หนูก็คงจะรู้สึกเสียใจ” “นั่นคือผลของการยึดติดกับความคาดหวัง” แม่ชีแก้วกล่าว “หากคุณพราวยอมรับความจริงที่ว่า ‘อาจจะเจอ หรืออาจจะไม่เจอ’ และไม่ปรุงแต่งความรู้สึกไปมากกว่านั้น เมื่อผลลัพธ์ออกมาเป็นอย่างไร คุณพราวย่อมสามารถรับมือกับมันได้ดีกว่า” “การพิจารณาอนิจจัง คือการฝึกให้เรายอมรับความจริงข้อนี้ใช่ไหมคะ” คุณพราวนึกภาพของการปล่อยวาง “ใช่เจ้าค่ะ” แม่ชีแก้วกล่าว “เมื่อเราเข้าใจว่าทุกสิ่งไม่เที่ยง เราก็จะลดความคาดหวังลง ลดการยึดติดลง และเมื่อความเปลี่ยนแปลงมาถึง เราก็จะพร้อมที่จะรับมือกับมันได้ โดยไม่ทุกข์ร้อนจนเกินไป” “แล้วจะฝึกพิจารณาอนิจจังได้อย่างไรคะ” คุณพราวนึกอยากจะลองปฏิบัติ “เริ่มจากการสังเกตสิ่งรอบตัวเราก็ได้เจ้าค่ะ” แม่ชีแก้วเสนอแนะ “สังเกตต้นไม้ที่ออกดอก ออกผล แล้วก็ร่วงโรย สังเกตเมฆที่ลอยอยู่บนฟ้า เปลี่ยนรูปร่างไปเรื่อยๆ สังเกตเสียงต่างๆ ที่เกิดขึ้นแล้วก็เงียบหายไป” “แล้วก็กลับมาสังเกตที่กายและใจของเราเอง” แม่ชีแก้วกล่าวต่อ “สังเกตลมหายใจที่เข้าออกอยู่เสมอ สังเกตความรู้สึกที่เปลี่ยนไปตามแต่ละขณะ สังเกตความคิดที่ผุดขึ้นมาแล้วก็ดับไป” “ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนไม่เที่ยง” แม่ชีแก้วย้ำ “การยอมรับความจริงข้อนี้ จะช่วยลดความยึดมั่นถือมั่นในตัวตนของเรา และลดการปรุงแต่งในจิตใจของเราลงได้อย่างมาก” คุณพราวนั่งนิ่ง มองไปยังต้นไม้ใหญ่ที่อยู่ไม่ไกลนัก ใบของมันกำลังพลิ้วไหวตามแรงลม ใบไม้บางใบกำลังเปลี่ยนเป็นสีเหลือง และกำลังจะร่วงหล่นลงสู่พื้นดิน เธอเห็นถึงวัฏจักรของการเกิด ดับ ที่เกิดขึ้นอยู่ตรงหน้า “หนูจะลองพิจารณาดูค่ะแม่ชี” คุณพราวกล่าวด้วยรอยยิ้ม “หนูรู้สึกเหมือน… โลกทั้งใบกำลังจะเปิดกว้างขึ้นสำหรับหนู” “นั่นคือผลของการมองเห็นความจริงนะเจ้าคะ” แม่ชีแก้วกล่าว “เมื่อเราเห็นความจริง เราก็จะก้าวข้ามความหลงผิดต่างๆ ไปได้ และเข้าใกล้ความสงบที่แท้จริงได้มากขึ้น” คุณพราวนั่งลงอีกครั้ง หลับตาลง และเริ่มพิจารณาถึงงานเลี้ยงรุ่นอีกครั้ง แต่คราวนี้ เธอไม่ได้คาดหวังอะไรเป็นพิเศษ เธอเพียงแค่รับรู้ถึงความตื่นเต้นเล็กๆ น้อยๆ ที่มีอยู่ และพร้อมที่จะยอมรับทุกสิ่งที่จะเกิดขึ้น