ธารนิ่งอึ้ง คำพูดของหลวงตาบุญก้องอยู่ในโสตประสาทราวกับเสียงระฆังที่ดังสะท้อนกังวานในมหาวิหารแห่งจิตใจ “ผู้รู้... คือการปรุงแต่งของจิต... คือมายาที่อัตตายังคงสร้างขึ้น... เพื่อให้มี ‘เรา’ อยู่...” เขาพยายามจะปล่อยวางความคิดที่กำลังเกาะกุมจิต แต่การปล่อยวางนั้นก็ดูเหมือนจะเป็นสิ่งที่ยากที่สุดเสียแล้ว เพราะทุกครั้งที่เขาพยายามจะ “ปล่อย” เขาก็ยังรู้สึกว่า “มีเรา” ที่กำลังทำหน้าที่ปล่อย “หลวงตาครับ... ถ้า ‘ผู้รู้’ คือมายา... แล้วสิ่งที่เหลืออยู่คืออะไรครับ?” ธารถามอย่างตรงไปตรงมา น้ำเสียงของเขาเต็มไปด้วยความสงสัยใคร่รู้ที่ปราศจากความทิฐิมานะ “กระผมพยายามจะเพ่งมองเข้าไปในความว่างเปล่า... แต่ก็ยังรู้สึกว่ามี ‘กระผม’ กำลังเพ่งมองอยู่... มันเหมือนกับการติดอยู่ในวงกลมที่ไม่มีที่สิ้นสุดครับ” หลวงตาบุญยิ้มบางๆ “นั่นเป็นเรื่องปกติ ธาร... การที่เราจะหลุดพ้นจากเงาของตนเองนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย... มันเหมือนกับการพยายามจับเงาของตนเอง... ยิ่งพยายามมากเท่าไหร่... เงาก็ยิ่งตามติดเราไปเท่านั้น...” ท่านเดินเข้าไปใกล้ขึ้น นั่งลงบนอาสนะข้างๆ ธาร “พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเรื่อง ‘อนัตตา’... ไม่ใช่เพื่อบอกว่า ‘ไม่มีอะไร’... แต่เพื่อบอกว่า ‘ไม่มีสิ่งใด’ ที่เป็น ‘ตัวเป็นตน’ ที่คงที่... เป็นอิสระ... และเป็นของเราแต่เพียงผู้เดียว” “เมื่อเราภาวนา... เมื่อเราเจริญวิปัสสนา... จิตจะค่อยๆ สังเกตเห็นการเกิดดับของรูปนาม... สังขารทั้งหลาย... เห็นว่ามันเป็นเพียงปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป... ตามเหตุปัจจัย...” “ส่วน ‘ผู้รู้’ ที่เจ้ากำลังประสบอยู่นั้น... คือสภาวะที่จิตมีความละเอียดอ่อนมากขึ้น... จนเริ่มสังเกตเห็นการทำงานของตนเอง... แต่มันยังคงมี ‘ลักษณะ’ ของการเป็น ‘ผู้รู้’... ยังมี ‘การยึด’ ว่ามี ‘ผู้รู้’ ที่กำลัง ‘ทำหน้าที่รู้’...” “ลองเปลี่ยนจากการ ‘พยายามหาผู้รู้’... มาเป็นการ ‘เป็นเพียงสภาวะที่รู้’ ดูสิ... ปล่อยให้ ‘การรู้’ นั้นเกิดขึ้นเอง... โดยไม่ต้องไปกำหนดว่า ‘ใคร’ เป็นผู้รู้... ไม่ต้องไปตั้งชื่อให้มัน... ไม่ต้องไปยึดว่ามันเป็น ‘ของเรา’...” หลวงตาบุญหยิบพุทราแห้งที่อยู่ในบาตรขึ้นมาเม็ดหนึ่ง “เปรียบเหมือนกับเม็ดพุทรานี้... เมื่อเรามองเห็น... เราก็เห็น ‘เม็ดพุทรา’... เราไม่ได้เห็น ‘การมองเห็น’ ของเรา... เราไม่ได้ยึดว่า ‘การมองเห็น’ นี้เป็นของเรา... เราเพียงแค่ ‘เห็น’...” “การเห็นแจ้งในอนัตตาอย่างแท้จริง... คือการที่ ‘สิ่งทั้งปวง’ ไม่ใช่ ‘เรา’... และ ‘เรา’ ก็ไม่ใช่ ‘สิ่งทั้งปวง’... มันคือการหลุดจากการปรุงแต่งที่ว่า ‘มีเรา’... ‘มีของของเรา’...” “เมื่อจิตตื่นขึ้น... เมื่อปัญญากระจ่างแจ้ง... มันจะเห็นว่า ‘การรู้’ นั้น... ไม่ใช่ ‘ผู้กระทำ’... แต่เป็นเพียง ‘สภาวะ’ ที่เกิดขึ้น... เหมือนกับ ‘การสว่าง’ ที่เกิดขึ้นเมื่อมีแสง... ‘การสว่าง’ ไม่ได้มี ‘ผู้กระทำ’... มันเป็นเพียง ‘สภาวะ’ ที่ปรากฏขึ้น...” “เจ้ากำลังใกล้ถึงจุดนั้นแล้ว... ธาร... ความสงสัยของเจ้า... คือสัญญาณที่ดี... มันแสดงว่าจิตของเจ้ากำลังทำงานอย่างละเอียดอ่อน... กำลังพิจารณาถึงรากเหง้าของทุกข์...” “จงอย่าไปต่อสู้กับ ‘ผู้รู้’... จงปล่อยให้มันเป็นไป... สังเกตมัน... แต่ไม่ต้องไปผูกพันกับมัน... เมื่อถึงเวลาอันควร... เมื่อเหตุปัจจัยพร้อม... ‘การหลุดพ้นจากความเป็นผู้รู้’ นั้น... จะเกิดขึ้นเอง... โดยที่เจ้าไม่ต้องไปทำอะไรเลย...” คำอธิบายของหลวงตาบุญทำให้ธารรู้สึกผ่อนคลายลงอย่างประหลาด เขารู้สึกราวกับว่ามีม่านบางๆ ที่เคยปิดบังดวงตาแห่งปัญญาของเขาอยู่ กำลังจะค่อยๆ ถูกเปิดออก “กระผมจะลองปฏิบัติตามคำแนะนำของหลวงตาครับ” ธารกล่าว “กระผมจะลองปล่อยวางความพยายามที่จะหา ‘ผู้รู้’... แล้วเฝ้าสังเกต ‘การรู้’ ที่เกิดขึ้น... โดยไม่ปรุงแต่งเพิ่ม...” “ดีแล้ว... ธาร...” หลวงตาบุญพยักหน้า “สิ่งที่สำคัญที่สุด... คือการไม่ยึดมั่นถือมั่น... ไม่ว่าจะเป็น ‘ความสงบ’... ‘ความสว่าง’... หรือแม้กระทั่ง ‘ความเป็นผู้รู้’... ทุกสิ่งล้วนเป็นเพียงปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นและดับไป...” “เมื่อเราเห็นแจ้งในสภาวธรรมตามความเป็นจริง... จิตก็จะคลายความยึดมั่นใน ‘ตัวตน’... เมื่อไม่มี ‘ตัวตน’... ก็ย่อมไม่มี ‘ทุกข์’...” “ขอให้เจ้าเพียรต่อไป... ท่ามกลางความสงสัย... ท่ามกลางความไม่เข้าใจ... จงอาศัยปัญญาที่เกิดขึ้นจากการสังเกต... จากการพิจารณา... แล้วเจ้าจะพบหนทาง...” หลวงตาบุญลุกขึ้นยืน “ข้าขอตัวก่อน... ให้เจ้าได้อยู่กับจิตของเจ้า... และพิจารณาธรรมะที่ปรากฏขึ้น...” เมื่อหลวงตาบุญจากไป ธารก็กลับมานั่งนิ่งอยู่ตามลำพังอีกครั้ง แสงจันทร์ยังคงสาดส่องลงมาไม่เปลี่ยนแปลง แต่บรรยากาศรอบตัวเขากลับรู้สึกแตกต่างออกไป จิตของเขากำลังถูกชักนำให้ลองเปลี่ยนทิศทางการเพ่งมอง แทนที่จะพยายามควานหา “ผู้รู้” ที่เป็นตัวเป็นตน ธารกลับเลือกที่จะปล่อยให้สภาวะต่างๆ ปรากฏขึ้นและดับไปตามธรรมชาติ เขาเฝ้าสังเกตลมหายใจที่เข้าออก... เสียงแมลงที่ร้องระงม... ความรู้สึกเมื่อยล้าของร่างกาย... ความคิดที่ผุดขึ้นมาเป็นพักๆ... แต่คราวนี้ เขาไม่ได้พยายามจะ “เป็นผู้รู้” ที่กำลังสังเกตสิ่งเหล่านั้น... เขาเพียงแค่ “เป็น” สภาวะที่กำลังประสบกับสิ่งเหล่านั้น... ทันใดนั้นเอง... เขาก็รู้สึกได้ถึงความเปลี่ยนแปลงบางอย่าง... ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงที่รุนแรง... แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงที่ละเอียดอ่อน... เหมือนกับน้ำที่ค่อยๆ ไหลซึมเข้าไปในผืนดินที่แห้งผาก ความคิดที่เคยวกวน... ความสงสัยที่เคยรบกวนจิตใจ... เริ่มจางหายไป... ไม่ใช่ว่าความคิดเหล่านั้นหายไปอย่างสิ้นเชิง... แต่เขากลับไม่รู้สึกว่า “มีเรา” ที่กำลังพยายามจะจัดการกับมันอีกต่อไป... มันเป็นเพียง “ความคิด” ที่เกิดขึ้น... และ “ความคิด” นั้นก็ดับไป... มันเป็นเพียง “ความรู้สึก” ที่ปรากฏ... และ “ความรู้สึก” นั้นก็จางหายไป... ไม่มี “ผู้ที่คิด”... ไม่มี “ผู้ที่รู้สึก”... มีเพียง “การคิด”... และ “การรู้สึก”... ที่ดำรงอยู่ชั่วขณะ... แล้วก็ผ่านไป... ธารหลับตาลงอีกครั้ง... คราวนี้... ไม่มีความลังเล... ไม่มีความสงสัย... มีเพียงสภาวะแห่งการรับรู้ที่โปร่งเบา... ไร้ซึ่งผู้ยึดถือ... ไร้ซึ่งอัตตา...