หลายวันต่อมา นัทก็ยังคงใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่กับคุณทวด เขาตั้งใจจะซึมซับคำสอน และพยายามนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวัน แม้ว่าบางครั้งจะรู้สึกสับสน หรือไม่เข้าใจในบางแง่มุม แต่เขาก็พยายามที่จะไม่ย่อท้อ วันหนึ่ง ขณะที่นัทกำลังช่วยคุณทวดจัดเรียงหนังสือเก่าในห้องสมุด คุณทวดก็หยิบหนังสือเล่มหนึ่งออกมาจากชั้น มันเป็นหนังสือที่ปกหนังสีเข้ม หนา และดูเก่าแก่เป็นพิเศษ บนหน้าปกมีสัญลักษณ์บางอย่างที่นัทไม่คุ้นเคย "เล่มนี้ดูพิเศษนะครับคุณทวด" นัทเอ่ยขึ้น "เป็นบันทึกของบรรพบุรุษข้า" คุณทวดกล่าวด้วยน้ำเสียงที่เจือไปด้วยความเคารพ "เป็นเรื่องราวของท่านทวดของข้าอีกที ท่านเป็นผู้ที่ค้นพบวิธีการปฏิบัติธรรมที่ลึกซึ้ง" นัทสนใจเป็นอย่างยิ่ง "ท่านเคยปฏิบัติธรรมอย่างนั้นหรือครับ" "ใช่แล้ว" คุณทวดพยักหน้า "ท่านทวดของข้าเป็นคนสมัยก่อน การปฏิบัติธรรมของท่านไม่ได้มุ่งหวังเพียงเพื่อความสงบสุขในปัจจุบัน แต่ท่านปรารถนาจะเข้าใจสัจธรรมอันสูงสุด คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา อย่างถ่องแท้" คุณทวดเปิดหนังสือออกอย่างระมัดระวัง หน้ากระดาษเหลืองกรอบ แต่ลายมือที่เขียนอยู่บนนั้นยังคงชัดเจนราวกับเพิ่งเขียนเมื่อไม่นานมานี้ "ท่านทวดของข้า เคยกล่าวไว้ว่า 'สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เมื่อรู้เห็นตามจริง ก็เป็นทุกข์ เมื่อไม่รู้เห็นตามจริง ก็ยิ่งเป็นทุกข์' " คุณทวดอ่านข้อความในบันทึก นัทพยักหน้า "ที่ท่านทวดเคยอธิบายเรื่องความไม่เที่ยงให้ฟัง" "แต่สิ่งที่ลึกซึ้งกว่านั้น คือเมื่อท่านทวดของข้าได้พิจารณาลงไปถึง 'ทุกขัง'" คุณทวดกล่าวต่อ "คำว่า 'ทุกข์' ไม่ได้หมายถึงเพียงความเจ็บปวดทางกาย หรือความเศร้าโศกทางใจเท่านั้น แต่มันรวมไปถึงสภาวะที่บีบคั้น ทำให้เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา" "สภาวะที่บีบคั้น... หมายความว่าอย่างไรครับ" นัทถาม "ลองนึกถึงก้อนดินเผาที่ยังไม่ถูกเผา" คุณทวดเปรียบเทียบ "มันพร้อมจะถูกปั้นให้เป็นรูปร่างต่างๆ ได้ตามต้องการ แต่เมื่อมันถูกเผาแล้ว มันจะคงรูปอยู่ได้ในระดับหนึ่ง แต่ก็ยังไม่ถาวร ยังสามารถแตกหักได้" "แล้วมันเกี่ยวอะไรกับชีวิตของเราครับ" "ชีวิตของเราก็เช่นกัน" คุณทวดอธิบาย "เราเกิดมา เราต้องเติบโต เราต้องแก่ เราต้องเจ็บ เราต้องตาย สภาวะเหล่านี้ล้วนเป็นการบีบคั้น ทำให้เราต้องเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา เราไม่สามารถหลีกหนีมันไปได้ แม้แต่ความสุขที่เราได้รับ มันก็เป็นเพียงชั่วขณะ เมื่อหมดปัจจัย มันก็จางหายไป" "แล้วเราจะหลุดพ้นจากสภาวะที่บีบคั้นนี้ได้อย่างไรครับ" นัทถามด้วยความกังวล "ท่านทวดของข้า ได้ค้นพบว่า การหลุดพ้นที่แท้จริง คือการไม่ไปยึดติดว่าสภาวะเหล่านี้เป็น 'ของเรา' หรือ 'เป็นตัวเรา'" คุณทวดกล่าว "เมื่อเราเห็นว่าความสุข ความทุกข์ ความแก่ ความเจ็บ ความตาย ล้วนเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ไม่ใช่สิ่งที่เราสร้างขึ้นมา และไม่ใช่สิ่งที่เราจะควบคุมมันได้อย่างสมบูรณ์ เราก็จะวางความยึดมั่นถือมั่นลงได้" "แต่คุณทวดครับ ถ้าเราไม่ยึดมั่นเลย เราก็จะกลายเป็นคนเย็นชา ไม่รู้สึกรู้สาอะไรเลยหรือเปล่าครับ" นัทเริ่มแสดงความไม่สบายใจ "นั่นเป็นความเข้าใจผิดอย่างหนึ่ง" คุณทวดส่ายหน้า "การไม่ยึดมั่น ไม่ใช่การไม่รู้สึก แต่มันคือการรู้สึกโดยไม่ถูกครอบงำ" "หมายความว่าอย่างไรครับ" "เหมือนกับนักแสดง" คุณทวดอธิบาย "นักแสดงสามารถแสดงบทบาทเศร้าโศกเสียใจได้อย่างสมจริง จนผู้ชมรู้สึกสงสารตาม แต่เมื่อจบฉาก นักแสดงก็จะกลับมาเป็นปกติ เขาไม่ได้เศร้าจริงๆ ไปตลอดเวลา" "แล้วเราจะฝึกให้เป็นเหมือนนักแสดงที่ไม่เศร้าจริงๆ ได้อย่างไรครับ" "ฝึกการมีสติ" คุณทวดตอบ "เมื่อเรามีสติ เราจะรับรู้ได้ว่าอารมณ์ที่เกิดขึ้นนั้น เป็นเพียงสภาวะชั่วคราวที่ผ่านเข้ามา และเราสามารถเลือกที่จะไม่ปรุงแต่ง หรือไม่ต่อเติมอารมณ์นั้นให้มันใหญ่โตขึ้นได้" คุณทวดพลิกหน้ากระดาษบันทึกต่อไป "ท่านทวดของข้า บันทึกไว้ว่า 'เมื่อจิตเห็นแจ้งในอนิจจัง ก็คลายกังวลในความเปลี่ยนแปลง เมื่อจิตเห็นแจ้งในทุกขัง ก็คลายทุรนทุรายจากความบีบคั้น เมื่อจิตเห็นแจ้งในอนัตตา ก็คลายการยึดมั่นในตัวตน'" "การคลายการยึดมั่นในตัวตน..." นัทพึมพำ "นี่คือแก่นของการปฏิบัติสินะครับ" "ใช่แล้ว" คุณทวดกล่าว "เมื่อเราเลิกยึดมั่นว่า 'นี่คือเรา' 'นี่คือของเรา' เราก็จะหมดความทุกข์ที่เกิดจากการสูญเสีย หรือจากการที่สิ่งเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไป" "แต่มันยากเหลือเกินครับคุณทวด" นัทถอนหายใจ "บางครั้ง ผมก็พยายามทำดีที่สุดแล้ว แต่สุดท้ายก็ยังมีความคิด ความรู้สึกบางอย่างที่คอยฉุดรั้งผมอยู่" "เป็นธรรมดา" คุณทวดกล่าว "เส้นทางนี้ต้องอาศัยความเพียร ไม่ใช่ความเร่งรีบ อย่าคาดหวังว่าจะต้องสำเร็จในเร็ววัน ให้มองการปฏิบัติทุกๆ วัน เป็นการสะสมบุญบารมี เป็นการค่อยๆ ขัดเกลาจิตใจไปทีละน้อย" นัทมองเข้าไปในดวงตาของคุณทวดที่ฉายแววแห่งความเมตตา "ผมจะพยายามครับคุณทวด" คุณทวดแตะเบาๆ ที่ไหล่ของนัท "นั่นแหละ คือสิ่งที่สำคัญที่สุด"