จากความโกรธเกรี้ยว สีหน้าของชายวัยกลางคนก็ค่อยๆ เปลี่ยนเป็นความรู้สึกที่หลากหลาย เขาอ่านเอกสารในซองที่พระภัททะยื่นให้ซ้ำไปซ้ำมา ดวงตาของเขาฉายแววตกตะลึง สลับกับความรู้สึกผิดที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นในใจ “นี่มัน...นี่มันเป็นเรื่องจริงหรือ?” เขาพึมพำออกมาเสียงเบา ราวกับกำลังพูดกับตัวเอง “ครับ ท่าน” พระภัททะตอบรับด้วยน้ำเสียงที่ยังคงสงบนิ่ง “เอกสารทุกอย่าง...ล้วนเป็นความจริง ที่มารดาของกระผมได้เก็บรักษาไว้...เป็นหลักฐาน...ว่าเงินจำนวนนั้น...เป็นของท่าน...ตั้งแต่แรกเริ่ม...หากแต่...บิดาของท่าน...ได้นำไปใช้...โดยพลการ...และมิได้...ชำระคืน...จนเวลาล่วงเลย...” ชายคนนั้นเงยหน้าขึ้นมองพระภัททะ ดวงตาของเขาเต็มไปด้วยความรู้สึกที่ยากจะบรรยาย เขาเห็นความจริงใจในแววตาของพระภัททะ เห็นความเด็ดเดี่ยวในการเผชิญหน้ากับปัญหาที่สืบทอดมาจากรุ่นสู่รุ่น “แล้ว...แล้วทำไม...ทำไมบิดาของฉัน...ถึง...ถึงทำเช่นนั้น...กับบิดาของแก...” เขาถามด้วยเสียงสั่นเครือ “กระผม...เอง...ก็...มิได้...ทราบ...รายละเอียด...ทั้งหมด...ครับ” พระภัททะตอบ “แต่...มารดา...ของกระผม...ได้...บอก...ว่า...ในอดีต...บิดา...ของท่าน...ประสบ...ปัญหา...ทางการเงิน...อย่าง...หนัก...และ...ได้...ขอ...ยืม...เงิน...จำนวน...มาก...จาก...บิดา...ของกระผม...ซึ่ง...ใน...ตอนนั้น...บิดา...ของกระผม...ก็...มี...ความ...เอื้อเฟื้อ...และ...ได้...ให้...ยืม...ไป...โดย...ไม่...มี...การ...ทำ...สัญญา...ที่...ชัดเจน...นัก...เมื่อ...เวลา...ผ่าน...ไป...บิดา...ของท่าน...ก็...มิได้...มี...การ...ชำระ...คืน...ตาม...ที่...ตกลง...ไว้...จน...กระทั่ง...บิดา...ของกระผม...เสีย...ชีวิต...ไป...มารดา...ของกระผม...จึง...ได้...ตัดสินใจ...ที่...จะ...จัดการ...เรื่อง...นี้...ด้วย...ตัว...ของ...เธอ...เอง...” หลวงตาบุญมาพยักหน้าเห็นด้วย “เรื่อง...ในอดีต...มัน...มัก...จะมี...เหตุ...และ...ผล...ที่...เรา...อาจ...จะ...ไม่...เข้าใจ...ได้...ใน...ทันที...โยม...การ...ที่...เจ้า...มา...ใน...ครั้งนี้...ก็...เป็น...โอกาส...อันดี...ที่...จะได้...คลี่...คลาย...ปม...ใน...อดีต...เสีย...ที...” ชายคนนั้นก้มหน้าลงมองซองเงินในมือ ก่อนจะเงยหน้าขึ้นมามองพระภัททะอีกครั้ง “ฉัน...ฉันไม่รู้...จะ...พูด...อะไร...ดี...จริงๆ” เขาเอ่ยออกมาด้วยน้ำเสียงที่อ่อนลงอย่างเห็นได้ชัด “ฉัน...ฉัน...ขอ...โทษ...แทน...บิดา...ของฉัน...ด้วย...นะ...ภัททะ...” “ไม่เป็นไร...ครับ” พระภัททะยิ้มบางๆ “เรื่อง...ราว...ได้...ผ่าน...พ้น...ไป...แล้ว...สิ่งที่...สำคัญ...กว่า...คือ...การ...ที่เรา...จะ...ก้าว...ต่อไป...ข้างหน้า...ด้วย...ความ...เข้าใจ...และ...การ...ให้อภัย...” เขาหันไปมองมารดาของตนที่นั่งอยู่เงียบๆ ตลอดเวลา “คุณแม่ครับ...คุณแม่...สบายใจ...แล้ว...นะครับ” มารดาของพระภัททะพยักหน้า น้ำตาคลอเบ้า “แม่...สบายใจ...แล้ว...ลูก...” ชายคนนั้นค่อยๆ เดินเข้ามาหา พระภัททะ และ มารดา ของพระภัททะ “ฉัน...ฉัน...ขอ...จะ...รับ...ผิดชอบ...เรื่อง...ค่า...รักษา...พยาบาล...ของ...แม่...เอง...นะ...” “ไม่เป็นไร...ครับ” พระภัททะกล่าว “เรื่อง...นั้น...ได้...จัดการ...เรียบร้อย...แล้ว...” “แต่...” ชายคนนั้นยังคงยืนยัน “ฉัน...ฉัน...รู้สึก...ผิด...จริงๆ...ที่...ทำให้...พวก...เธอ...ต้อง...ลำบาก...” “ทุก...สิ่ง...ที่...เกิดขึ้น...ล้วน...เป็น...บทเรียน...ให้...กับ...พวก...เรา...ครับ” พระภัททะกล่าว “และ...กระผม...ก็...ได้...เรียนรู้...อะไร...หลาย...อย่าง...จาก...เหตุการณ์...ครั้ง...นี้...เช่น...กัน...” เจ้าอาวาสวัดที่นั่งสังเกตการณ์อยู่เงียบๆ ได้กล่าวเสริมขึ้น “การ...ที่...เรา...ได้...มา...พบ...กัน...ใน...วันนี้...ก็...ถือ...เป็น...การ...เริ่มต้น...ใหม่...ที่ดี...นะ...โยม...เรื่อง...ใน...อดีต...ปล่อย...ให้...มัน...เป็น...อดีต...เถอะ...มา...สร้าง...อนาคต...ที่...ดี...ร่วม...กัน...” ชายคนนั้นพยักหน้า เขาดูผ่อนคลายลงอย่างเห็นได้ชัด ความตึงเครียดที่เคยมีบนใบหน้า หายไปจนหมดสิ้น เขาหันไปมองพระภัททะอีกครั้ง “ถ้า...ถ้ามี...อะไร...ที่...ฉัน...พอ...จะ...ช่วย...ได้...บอก...ฉัน...ได้...เสมอนะ...” “ขอบคุณ...ครับ” พระภัททะกล่าว “และ...กระผม...ก็...ขอ...ขอบคุณ...ท่าน...ที่...ได้...ให้...โอกาส...พวก...เรา...ได้...ชำระ...หนี้...สิน...ใน...อดีต...เสีย...ที...” เมื่อการพูดคุยยุติลง ชายคนนั้นก็กล่าวลาและเดินจากไป ทิ้งไว้เพียงความเงียบที่อบอุ่นภายในศาลาการเปรียญ พระภัททะถอนหายใจยาว รู้สึกถึงความโล่งใจที่ถาโถมเข้ามาในจิตใจ เขามองหน้ามารดา เห็นรอยยิ้มที่กลับมาปรากฏอีกครั้งบนใบหน้าของเธอ “แม่...เรา...กลับ...วัด...กัน...เถอะ...ครับ” พระภัททะกล่าว “จ้ะ...ลูก...” มารดาตอบรับ เมื่อทั้งสองเดินกลับไปยังกุฏิของพระภัททะ หลวงตาบุญมาได้นั่งรออยู่แล้ว “เป็น...อย่างไร...บ้าง...อาตมา...เห็น...ใจ...เจ้า...นะ...” “กระผม...รู้สึก...เบา...ใจ...ขึ้น...มาก...ครับ...หลวงตา” พระภัททะตอบ “เรื่อง...ที่...ค้าง...คา...ใน...ใจ...มา...นาน...ก็ได้...รับ...การ...คลี่...คลาย...เสีย...ที...” “ดี...แล้ว...ดี...แล้ว” หลวงตาบุญมากล่าว “การ...ที่...เรา...ได้...เผชิญ...หน้า...กับ...ปัญหา...อย่าง...ตรง...ไป...ตรง...มา...คือ...หนทาง...สู่...การ...ปลด...เปลื้อง...” “แต่...กระผม...ก็...ยัง...รู้สึก...ผิด...ที่...ทำให้...หลวงตา...และ...ท่าน...เจ้า...อาวาส...ต้อง...ลำบาก...ใจ...” พระภัททะกล่าว “เรื่อง...นั้น...ไม่...ต้อง...ห่วง...หรอก...โยม...” หลวงตาบุญมาตอบ “อาตมา...เชื่อ...มั่น...ใน...ตัว...เจ้า...เสมอ...การ...ที่...เจ้า...ได้...ผ่าน...บททดสอบ...อัน...ยาก...ลำบาก...มา...ได้...เช่น...นี้...ก็...แสดง...ให้...เห็น...ถึง...ความ...เข้มแข็ง...ทาง...จิตใจ...ของ...เจ้า...” พระภัททะก้มลงกราบหลวงตาบุญมา “ขอบพระคุณ...ครับ...หลวงตา...ที่...เมตตา...กระผม...เสมอ...”