เวลาผ่านไปหลายสัปดาห์ การรอคอยผลการตรวจสอบเอกสาร และการสืบค้นข้อมูลต่างๆ เป็นไปอย่างเชื่องช้าและเต็มไปด้วยความตึงเครียด ยายอินทร์, ตาอิน และสายใจ ใช้ชีวิตอยู่กับความหวังอันน้อยนิดที่ทนายพิสุทธิ์จุดประกายขึ้นมา พวกเขาหมั่นไปเยี่ยมเยียนทนายอยู่เสมอ เพื่อสอบถามความคืบหน้า “เป็นยังไงบ้างคะทนาย” ยายอินทร์ถามทุกครั้งที่พบกัน “มีข่าวคราวอะไรบ้างไหมคะ” “กำลังดำเนินการอยู่ครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์ตอบด้วยรอยยิ้มที่ดูเหนื่อยอ่อน “เอกสารของคุณลุงสมชาย… กำลังรอผลการพิสูจน์ลายเซ็น… คาดว่าอีกไม่นานครับ… ส่วนเรื่องการสืบค้นข้อมูล… ก็เริ่มเห็นเค้าลางบางอย่างแล้วครับ” “เค้าลางอะไรคะทนาย” สายใจถามอย่างกระตือรือร้น “ผมได้ติดต่อกับสำนักงานที่ดินอำเภอเก่า… และได้ขอสำเนาบันทึกการทำนิติกรรมต่างๆ ในช่วงระยะเวลาที่คุณปู่ของคุณยาย… มีการจำนองที่ดิน… และช่วงเวลาที่ควรจะมีการไถ่ถอนครับ” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “จากการตรวจสอบเบื้องต้น… พบว่า… มีการจดทะเบียนจำนองที่ดินแปลงนี้… กับนายสมชาย เกษตรกรจริง… แต่… ไม่พบหลักฐานการจดทะเบียนไถ่ถอน… ที่บันทึกอย่างเป็นทางการ…” “แล้ว… แล้วเอกสาร ‘ไถ่ถอนแล้ว’ ที่เราเจอ… ล่ะคะ” ยายอินทร์ถาม “มันเป็นเอกสารภายในครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “มันไม่ใช่เอกสารทางกฎหมายที่บันทึกไว้กับกรมที่ดิน… ซึ่ง… อาจจะถูกทำขึ้น… เพื่อเป็นหลักฐานส่วนตัว… ของผู้จำนอง… หรือ… ผู้รับจำนอง… ในขณะนั้น…” “แล้ว… ถ้าเราจะพิสูจน์ว่า… หนี้จำนองมันสิ้นสุดลงแล้ว… โดยอาศัยหลักฐานอื่น… ล่ะคะ” ตาอินถาม “เรากำลังพยายามอยู่ครับคุณตาอิน” ทนายพิสุทธิ์ตอบ “ผมได้ตรวจสอบกับธนาคารพาณิชย์บางแห่ง… ที่มีประวัติการทำธุรกรรมกับคุณปู่ของคุณยาย… และได้ขอเอกสารการเดินบัญชี… ในช่วงเวลาดังกล่าว… เพื่อหาร่องรอยการโอนเงิน… หรือการชำระหนี้… ที่อาจเกี่ยวข้องกับการจำนองครั้งนี้…” “แต่… การค้นหาข้อมูลย้อนหลังไปหลายสิบปี… มันไม่ใช่เรื่องง่ายเลยครับ” ทนายพิสุทธิ์ถอนหายใจ “ธนาคารหลายแห่ง… ก็มีการเปลี่ยนแปลง… ระบบการจัดเก็บเอกสาร… ก็อาจจะมีการสูญหาย… หรือ… ล้าสมัย…” “แล้ว… เอกสารของคุณลุงสมชาย… ที่ว่า… เป็นการจำนองกับน้าของเขา… ล่ะคะ” สายใจถาม “นั่นคืออีกประเด็นหนึ่งครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “จากสัญญาฉบับเดิม… ที่ผมได้รับมา… ผู้รับจำนองคือ ‘นายสมชาย เกษตรกร’… แต่… คุณลุงสมชาย… กลับอ้างว่า… เป็นการจำนองกับ ‘นางมาลี’… ซึ่งเป็นน้าของเขา… ตรงนี้… เป็นข้อสงสัยที่สำคัญ… ที่เราต้องหาคำตอบให้ได้…” “แล้ว… เราจะไปถามนางมาลี ได้อย่างไรคะ” ยายอินทร์ถาม “เขาเสียชีวิตไปแล้ว” “ผมกำลังพยายามสืบค้นข้อมูลเกี่ยวกับ ‘นางมาลี’… และทายาทของเธอครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “หากเราสามารถติดต่อกับทายาทของนางมาลีได้… เราอาจจะได้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์… หรือ… อาจจะพบเอกสาร… ที่เกี่ยวข้องกับการจำนอง… หรือการรับมรดก… ของนางมาลี…” “แต่… ชื่อ ‘สมชาย เกษตรกร’… กับ ‘สมชาย’ ที่เป็นหลาน… มันคนละคนกันเลยนะทนาย” ตาอินแย้ง “แล้ว… จะเอาอะไรมาเชื่อมโยงกันได้” “นั่นคือสิ่งที่ผมกำลังสงสัยครับคุณตาอิน” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “มีความเป็นไปได้ว่า… คุณลุงสมชาย… อาจจะปลอมแปลงเอกสาร… หรือ… ใช้ข้อมูลที่คลาดเคลื่อน… เพื่อหวังครอบครองที่ดินของเรา…” “แล้ว… ผู้เชี่ยวชาญ… ส่งผลการพิสูจน์ลายเซ็นมาหรือยังคะ” ยายอินทร์ถามเสียงร้อนรน “กำลังรออยู่ครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์ตอบ “ผมได้กำชับให้เร่งดำเนินการ… เพราะ… ผลการพิสูจน์ลายเซ็น… อาจจะเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ… ในคดีนี้…” วันเวลาผ่านไปอย่างเชื่องช้า… ความหวังและกำลังใจของยายอินทร์และครอบครัวเริ่มถดถอยลงไปเรื่อยๆ แต่พวกเขาก็พยายามเข้มแข็ง… เพราะรู้ดีว่า… การยอมแพ้… หมายถึง… การสูญเสียผืนดิน… ที่เป็นมากกว่าแค่ที่ดิน… แต่เป็น… มรดก… แห่งความทรงจำ… และ… ความผูกพัน… “ยาย… วันนี้… จะไปเยี่ยมทนายอีกไหมคะ” สายใจถามยายอินทร์ขณะช่วยจัดเตรียมอาหารเย็น “ไปสิลูก” ยายอินทร์ตอบเสียงอ่อน “เราต้องไปถามความคืบหน้า… เราจะได้ไม่หลงลืม… ว่าเรากำลังต่อสู้เพื่ออะไร…” “ผมก็อยากไปด้วยนะครับยาย” ตาอินกล่าว “แต่… ผมคงต้องอยู่ดูแลสวนก่อน… ช่วงนี้… ต้นไม้กำลังต้องการน้ำ… โดยเฉพาะ… ต้นมะม่วง… ที่ยายปลูกไว้… ใกล้จะออกดอกแล้ว…” “ดูแลตัวเองดีๆ นะตา” ยายอินทร์กล่าว “อย่าหักโหม…” “ผมรู้แล้วครับยาย” ตาอินยิ้ม “ยายก็ดูแลตัวเองนะ… อย่าคิดมาก…” ยายอินทร์มองหน้าตาอินด้วยความรู้สึกที่ปะปนกัน… ความรัก… ความห่วงใย… และ… ความกังวล… เธอรู้ดีว่า… ตาอิน… พยายามเข้มแข็ง… เพื่อเป็นกำลังใจให้เธอ… แต่… ลึกๆ แล้ว… เขาก็คงรู้สึกไม่ต่างจากเธอ… เย็นวันนั้น… ยายอินทร์และสายใจเดินทางไปยังสำนักงานทนายความของทนายพิสุทธิ์อีกครั้ง… บรรยากาศยังคงเดิม… คือ… ความเงียบ… และ… ความคาดหวัง… “เป็นยังไงบ้างคะทนาย” ยายอินทร์ถามทันทีที่เห็นทนายพิสุทธิ์ ทนายพิสุทธิ์ถอนหายใจยาว… “ผลการพิสูจน์ลายเซ็น… ออกมาแล้วครับคุณยาย…” ยายอินทร์และสายใจ… เกือบจะกลั้นหายใจ… “แล้ว… เป็นยังไงบ้างคะ” สายใจถามเสียงสั่น “ผล… ออกมาว่า… ลายเซ็น… บนเอกสารสัญญาจำนอง… ของคุณลุงสมชาย… เป็นลายเซ็นปลอมครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “ไม่ใช่ลายเซ็นของคุณปู่ของคุณยาย… และ… ไม่ใช่ลายเซ็นของนายสมชาย เกษตรกร… ที่ปรากฏในเอกสารราชการอื่นๆ…” ยายอินทร์ถึงกับทรุดลงบนเก้าอี้… หัวใจของเธอพองโตด้วยความดีใจ… แต่… ขณะเดียวกัน… ก็ยังคงมีความกังวล… “ปลอม… ปลอมจริงๆ หรือคะทนาย” ยายอินทร์ถามย้ำ “ปลอมแน่นอนครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์ยืนยัน “และ… จากการตรวจสอบ… เอกสารฉบับนี้… น่าจะถูกสร้างขึ้น… ในช่วงเวลา… ที่คุณลุงสมชาย… เริ่มเข้ามามีบทบาท… กับเรื่องที่ดินของเรา…” “หมายความว่า… เขาพยายามจะ… จะ… หลอกเราหรือคะ” สายใจถามอย่างไม่เชื่อสายตา “มีความเป็นไปได้สูงมากครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “เขาอาจจะสร้างเอกสารปลอมขึ้นมา… เพื่ออ้างสิทธิ์… ในที่ดินของเรา…” “แล้ว… แล้วแบบนี้… เราก็ชนะแล้วใช่ไหมคะ” ยายอินทร์ถาม น้ำตาคลอหน่วย “ยังครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์ส่ายหน้า “การพิสูจน์ว่าเอกสารเป็นของปลอม… เป็นหลักฐานที่สำคัญมาก… แต่มันยังไม่เพียงพอ… ที่จะตัดสินคดีนี้ได้โดยสมบูรณ์…” “แล้ว… ทำไมล่ะคะ” ยายอินทร์ถามอย่างไม่เข้าใจ “เพราะ… เรายังมีสัญญาจำนองฉบับจริง… ที่ทำขึ้นกับนายสมชาย เกษตรกร… ซึ่ง… ยังไม่มีบันทึกการไถ่ถอน… อย่างเป็นทางการ…” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “เรายังคงต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า… สัญญาจำนองฉบับนั้น… ได้สิ้นสุดลงแล้ว… หรือไม่…” “แล้ว… เราจะพิสูจน์ได้อย่างไรคะ… ในเมื่อเราไม่พบหลักฐานการชำระหนี้… ที่ชัดเจน…” ยายอินทร์ถามด้วยน้ำเสียงที่เริ่มจะสิ้นหวังอีกครั้ง “เราต้องหาหลักฐานอื่น… ที่จะสนับสนุน… ข้อเท็จจริง… ว่า… การจำนองได้สิ้นสุดลงแล้ว…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “ผมกำลังสืบค้นข้อมูล… เกี่ยวกับ… การทำธุรกรรม… ของนางมาลี… และทายาทของเธอ… ซึ่ง… อาจจะ… เป็นกุญแจสำคัญ… ในการคลี่คลายคดีนี้…” “นางมาลี… กับลุงสมชาย… เกี่ยวข้องกันอย่างไรคะ” สายใจถาม “ผมยังไม่แน่ใจครับ” ทนายพิสุทธิ์ตอบ “แต่… จากการสืบค้นเบื้องต้น… ดูเหมือนว่า… นางมาลี… อาจจะเป็นเจ้าหนี้… ของครอบครัว… ก่อนที่จะมีการจำนอง… กับนายสมชาย เกษตรกร… ซึ่ง… อาจจะ… มีความเกี่ยวข้อง… กับการที่… คุณลุงสมชาย… อ้างว่า… จำนองกับนางมาลี…” “เรื่องมันซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ เลยนะคะทนาย” ยายอินทร์พึมพำ “ใช่ครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “แต่… เราก็ใกล้จะถึงความจริง… แล้ว… ขอให้… อดทน… อีกสักหน่อย…” แม้จะมีข่าวดีเรื่องลายเซ็นปลอม… แต่… ความกังวล… และ… ความไม่แน่นอน… ก็ยังคงปกคลุม… หัวใจของยายอินทร์… และครอบครัว… พวกเขารู้ดีว่า… การต่อสู้… ยังไม่จบ… และ… อาจจะ… ต้องเผชิญหน้า… กับ… ความจริง… ที่… ซับซ้อน… และ… เจ็บปวด… มากกว่าเดิม…