ข่าวการพิสูจน์ลายเซ็นปลอมของคุณลุงสมชาย ทำให้หัวใจของยายอินทร์, ตาอิน และสายใจ พองโตขึ้นมาอีกครั้ง ความหวังที่เคยริบหรี่ เริ่มส่องแสงเจิดจ้าขึ้นกว่าเดิม แม้ทนายพิสุทธิ์จะเตือนแล้วว่ายังไม่สามารถวางใจได้เต็มที่ แต่การมีหลักฐานว่าฝ่ายตรงข้ามใช้เอกสารปลอม ก็ถือเป็นชัยชนะที่สำคัญ “ปลอมจริงๆ หรือคะทนาย” ยายอินทร์ถามซ้ำอีกครั้ง เธอยังคงไม่เชื่อหูตัวเอง “แล้ว… แล้วเราจะใช้หลักฐานนี้… ไปสู้คดี… ได้ใช่ไหมคะ” ทนายพิสุทธิ์พยักหน้า “แน่นอนครับคุณยาย เอกสารปลอม… ไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานในการอ้างสิทธิ์ตามกฎหมายได้… แต่มันก็ไม่ได้หมายความว่า… เราจะชนะคดีนี้โดยอัตโนมัติ…” “แล้ว… มันยังขาดอะไรไปอีกคะ” สายใจถามอย่างกังวล “เรายังต้องพิสูจน์ประเด็นเรื่องสัญญาจำนองฉบับจริง… ที่ทำกับนายสมชาย เกษตรกร… ว่า… มันได้สิ้นสุดลงแล้ว… หรือไม่…” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “เพราะแม้ว่าเอกสารของคุณลุงสมชายจะเป็นของปลอม… แต่… สัญญาจำนองฉบับจริง… ยังคงมีผลผูกพัน… หากเราไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่า… หนี้ได้ถูกชำระครบถ้วนแล้ว…” “แล้ว… เราจะหาหลักฐานเรื่องสัญญาจำนองฉบับจริง… จากไหนคะ… ในเมื่อ… ไม่พบการบันทึกการไถ่ถอน… ในสารบบของกรมที่ดิน…” ตาอินถามด้วยน้ำเสียงที่อ่อนล้า “ผมกำลังพยายามสืบค้นข้อมูล… จากแหล่งอื่นๆ ครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “ผมได้ติดต่อไปยังสำนักงานที่ดินอำเภอ… เพื่อขอตรวจสอบเอกสาร… ที่เกี่ยวข้องกับการทำนิติกรรม… ในช่วงเวลาที่คุณปู่ของคุณยาย… ได้รับที่ดินแปลงนี้มา… และ… ได้ตรวจสอบ… ประวัติการเสียภาษี… ของที่ดินแปลงนี้… ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา…” “แล้ว… เจออะไรบ้างคะ” ยายอินทร์ถามอย่างมีความหวัง “มีข้อมูลบางอย่างที่น่าสนใจครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “จากการตรวจสอบ… พบว่า… ในช่วงประมาณ… ยี่สิบปีที่แล้ว… มีการเปลี่ยนแปลง… ชื่อผู้เสียภาษี… ในที่ดินแปลงนี้… จาก… ‘นางมาลี’… มาเป็น… ‘นายสมชาย’… ซึ่ง… ตรงกับชื่อของคุณลุงสมชาย…” “หมายความว่า… คุณลุงสมชาย… เป็นคนจ่ายภาษีที่ดิน… มาตลอด… ตั้งแต่ตอนนั้นหรือคะ” สายใจถาม “ใช่ครับ” ทนายพิสุทธิ์ยืนยัน “และ… จากการตรวจสอบ… ไม่พบว่า… มีการชำระภาษี… ในชื่อ… ของคุณปู่ของคุณยาย… หรือ… ชื่อ… ของคุณยาย… เลย… ในช่วงสิบปีที่ผ่านมา…” ยายอินทร์นิ่งอึ้งไป… คำพูดของทนายพิสุทธิ์… เหมือนดาบที่กรีดแทงเข้ากลางใจ… เธอไม่เคยรู้เรื่องนี้มาก่อน… “เป็นไปได้อย่างไรคะทนาย” ยายอินทร์ถามเสียงสั่น “ทำไม… ทำไมเราถึงไม่เคยรู้เรื่องนี้เลย…” “ผมสันนิษฐานว่า… อาจเป็นเพราะ… คุณลุงสมชาย… ได้เข้ามาจัดการเรื่องต่างๆ… แทน… ตั้งแต่… ตอนที่คุณปู่ของคุณยาย… เสียชีวิต… และ… เขาอาจจะ… ปิดบังข้อมูล… บางอย่าง… จากพวกคุณ…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “และการที่เขาจ่ายภาษี… ในชื่อของเขา… อาจเป็น… การแสดงเจตนา… ว่า… เขาคือเจ้าของที่ดิน… ในทางพฤตินัย…” “แล้ว… แบบนี้… เราจะทำอย่างไรคะ” ตาอินถามด้วยน้ำเสียงหมดหวัง “เราต้องใช้ข้อมูลนี้… เป็นหลักฐาน… ในการโต้แย้ง… การอ้างสิทธิ์… ของคุณลุงสมชาย…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “เราจะพิสูจน์ว่า… แม้ว่า… สัญญาจำนองฉบับจริง… จะไม่มีการบันทึกการไถ่ถอน… แต่… การที่… คุณลุงสมชาย… ได้เข้ามาจัดการ… และ… ชำระภาษี… ในชื่อของเขา… เป็นระยะเวลา… นาน… อาจเป็นการแสดงให้เห็นว่า… หนี้จำนอง… ได้ถูกระงับ… ไปแล้ว… หรือ… ได้มีการ… เปลี่ยนแปลง… สิทธิ… ในที่ดิน… ไปยัง… เขา… ด้วย… วิธีการ… ที่… เรา… ยัง… ไม่… ทราบ…” “แต่… ถ้าเขาอ้างว่า… เขาเป็นเจ้าของที่ดิน… แล้ว… เราจะเอาอะไรไปสู้คะ” ยายอินทร์ถาม “เรายังมีเอกสาร… ต้นฉบับ… ของคุณปู่ของคุณยาย… ที่ระบุว่า… ที่ดินแปลงนี้… เป็นของคุณปู่…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “และ… เรายังมี… พยาน… ที่จะยืนยัน… ได้ว่า… คุณปู่ของคุณยาย… ได้ใช้ชีวิต… และ… ทำกิน… บนที่ดินแปลงนี้… มาโดยตลอด…” “แล้ว… เรื่อง… ‘เงื่อนไขสุดท้าย’… ที่ทนายเคยพูดถึง… ล่ะคะ” สายใจถาม “เงื่อนไขสุดท้าย… คือ… การพิสูจน์… ว่า… สัญญาจำนอง… ได้สิ้นสุดลงแล้ว… ครับ” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “ซึ่ง… อาจจะ… ทำได้… โดย… การค้นหา… หลักฐาน… เพิ่มเติม… เช่น… เอกสาร… สัญญา… การกู้ยืม… หรือ… การโอน… หนี้… อื่นๆ… ที่… มีความเกี่ยวข้อง… กับ… ที่ดิน… หรือ… กับ… บุคคล… ทั้งสาม… คือ… คุณปู่ของคุณยาย… นายสมชาย เกษตรกร… และ… นางมาลี…” “ผมได้… ติดต่อไปยัง… ทายาท… ของนางมาลี… แล้วครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “และ… พวกเขากำลัง… ตรวจสอบ… เอกสาร… เก่าๆ… ที่… เกี่ยวข้อง… กับ… มรดก… ของ… นางมาลี… ซึ่ง… หาก… เรา… โชคดี… เรา… อาจจะ… พบ… เอกสาร… ที่… ชี้แจง… ความสัมพันธ์… ของ… หนี้… และ… สิทธิ… ใน… ที่ดิน… แปลงนี้… ที่… ถูก… ฝังกลบ… มา… นาน…” “แล้ว… ถ้า… เรา… หา… หลักฐาน… ไม่เจอ… ล่ะคะ” ยายอินทร์ถามเสียงแผ่ว “เรา… ก็… ต้อง… ต่อสู้… ไป… ตาม… หลักฐาน… ที่… มี… อยู่…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “การที่… เอกสาร… ของ… คุณลุงสมชาย… เป็น… ของปลอม… เป็น… จุดแข็ง… ของเรา… และ… การที่เรา… สามารถ… พิสูจน์… ได้ว่า… คุณลุงสมชาย… ได้… แอบ… อ้างสิทธิ์… โดย… การ… ชำระ… ภาษี… ที่ดิน… ใน… ชื่อ… ของ… เขา… ก็… เป็น… อีก… หนึ่ง… หลักฐาน… ที่… สนับสนุน… การ… ต่อสู้… ของเรา…” “แล้ว… ต้อง… ใช้… เวลา… นาน… แค่ไหน… คะ… กว่า… จะ… รู้… ผล…” ตาอินถาม “ผม… ไม่… สามารถ… บอก… ได้… อย่าง… แน่นอน… ครับ… คุณตาอิน…” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “คดี… ที่ดิน… มักจะ… ซับซ้อน… และ… ใช้… เวลา… นาน… แต่… ผม… จะ… พยายาม… อย่าง… เต็มที่… ที่จะ… ให้… ความ… เป็น… ธรรม… เกิดขึ้น… กับ… คุณยาย… และ… ครอบครัว…” ยายอินทร์มองออกไปนอกหน้าต่าง… เห็นแสงแดดสุดท้าย… ของวัน… กำลังจะลับขอบฟ้า… หัวใจของเธอ… เต็มไปด้วย… ความรู้สึก… ที่… สับสน… มี… ทั้ง… ความหวัง… และ… ความกังวล… ความรู้สึก… ผิด… ที่… ไม่เคยรู้… เรื่อง… การจ่าย… ภาษี… ที่ดิน… และ… ความ… โกรธ… ต่อ… การกระทำ… ของ… คุณลุงสมชาย… “ไม่ว่า… ผล… จะ… เป็น… อย่างไร… ยาย… ก็… จะ… สู้… ต่อไป…” ยายอินทร์กล่าว… เสียง… หนักแน่น… “ผืนดิน… ผืนนี้… คือ… ทุกสิ่ง… ทุกอย่าง… ของ… ครอบครัว… เรา…” สายใจ… และ… ตาอิน… พยักหน้า… เห็นด้วย… พวกเขา… รู้ดี… ว่า… การต่อสู้… ครั้งนี้… จะ… ยากลำบาก… แต่… พวกเขา… จะ… ไม่… ยอม… แพ้… เพราะ… รู้ดีว่า… เบื้องหลัง… ผืนดิน… ผืนนี้… คือ… หยาดเหงื่อ… แรงกาย… และ… จิตวิญญาณ… ของ… บรรพบุรุษ… ที่… ได้… ฝาก… ความหวัง… ไว้… ให้… กับ… พวกเขา…