วันเวลาในวิหารแห่งนี้ยังคงดำเนินไปอย่างสงบ แต่ภายในใจของคุณพราวนั้น กำลังมีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญเกิดขึ้น การได้พิจารณาถึงความไม่เที่ยงและการเห็นทุกข์จากการยึดมั่น ทำให้เธอเริ่มมองเห็นสิ่งที่เป็นรากฐานของความยึดมั่นนั้นชัดเจนขึ้น เช้าวันหนึ่ง ขณะที่คุณพราวกำลังนั่งสมาธิอยู่ตามปกติ เธอกลับรู้สึกถึงความไม่สงบที่คืบคลานเข้ามาในจิตใจ แทนที่จะเป็นความคิดต่างๆ ที่ผุดขึ้นมาอย่างที่เคยเป็น นี่กลับเป็นความรู้สึกอึดอัด สับสน และไม่มั่นคงอย่างบอกไม่ถูก "เกิดอะไรขึ้นกับเรานะ" คุณพราวนึกในใจ "ทำไมวันนี้ถึงรู้สึกแปลกๆ แบบนี้" เธอพยายามกลับไปที่ลมหายใจ แต่ความรู้สึกอึดอัดนั้นก็ยังคงอยู่ ราวกับมีบางอย่างกำลังบีบรัดอยู่ภายใน "นี่มันไม่ใช่ความคิด… แต่มันเป็นความรู้สึกต่อตัวเอง" คุณพราวนึกได้ ทันใดนั้น ภาพของตัวเองในกระจกก็ปรากฏขึ้นในความคิด เสื้อผ้าที่สวมใส่ หน้าตา รูปร่าง หรือแม้กระทั่งความสำเร็จต่างๆ ที่เธอเคยภาคภูมิใจ "เราคือใครกันแน่" คำถามนี้ผุดขึ้นมาอย่างไม่คาดคิด "เราเป็นคนเก่ง เราเป็นคนดี เรามีความสามารถ… เราคือ… 'คุณพราว'" การระบุตัวตนว่าเป็น "คุณพราว" นั้น ดูเหมือนจะเป็นเรื่องธรรมดา แต่ในขณะที่คุณพราวกำลังพิจารณาธรรมะอย่างลึกซึ้ง คำนี้กลับกลายเป็นสิ่งที่ทำให้เธอรู้สึกติดขัด "แต่ 'คุณพราว' คนนี้ มันไม่ใช่สิ่งเที่ยงแท้" คุณพราวนึกถึงคำสอนของแม่ชีแก้ว "ร่างกายก็เปลี่ยนแปลง ความคิดก็เปลี่ยน ความรู้สึกก็เปลี่ยน แล้วอะไรเล่าคือ 'คุณพราว' ที่แท้จริง" ความรู้สึกสับสนเริ่มก่อตัวขึ้น เมื่อเธอพยายามจะนิยามตัวตนของตัวเอง เธอมักจะนึกถึงบทบาทต่างๆ ที่เธอเคยเป็น หรือสิ่งที่คนอื่นเคยบอกเกี่ยวกับเธอ "ถ้าวันหนึ่งหนูไม่เก่งเหมือนเดิมล่ะ" คุณพราวนึกต่อ "ถ้าหนูไม่มีงานที่มั่นคง หรือถ้าหนูไม่ได้รับความรักจากใครเลย… 'คุณพราว' คนนั้นจะยังคงเป็น 'คุณพราว' คนเดิมอยู่ไหม" ความคิดเหล่านี้ทำให้เธอรู้สึกไม่มั่นคง ราวกับกำลังยืนอยู่บนพื้นทรายที่พร้อมจะยุบตัวลงไปได้ทุกเมื่อ "นี่คือความยึดมั่นใน 'อัตตา' หรือตัวตน" เสียงของแม่ชีแก้วดังขึ้นอย่างนุ่มนวล แต่แฝงไปด้วยความหนักแน่น ทำให้คุณพราวลืมตาขึ้น "อัตตา… ค่ะแม่ชี" คุณพราวนิ่งไปเล็กน้อย "ใช่เจ้าค่ะ" แม่ชีแก้วกล่าว "เมื่อเราเข้าใจว่าทุกสิ่งทุกอย่างไม่เที่ยง และทุกข์จากการยึดมั่น เราก็จะเริ่มเห็นอีกสิ่งหนึ่งที่คอยผลักดันให้เรายึดมั่น นั่นคือ 'อัตตา' หรือความรู้สึกว่ามี 'ตัวเรา' ที่เป็นแก่นสารอยู่" "หนูรู้สึกเหมือนกำลังยืนอยู่บนอากาศธาตุเลยค่ะแม่ชี" คุณพราวยอมรับ "หนูพยายามจะนิยามตัวเอง แต่ก็หาจุดที่มั่นคงไม่ได้" "เป็นเพราะเรากำลังพยายามจะยึดติดกับสิ่งที่ไม่เที่ยงนะเจ้าคะ" แม่ชีแก้วอธิบาย "เรามักจะสร้างภาพลักษณ์ของตัวเองขึ้นมา จากคำชม คำวิจารณ์ ประสบการณ์ หรือแม้กระทั่งสิ่งที่เราอยากจะเป็น แล้วเราก็ยึดติดกับภาพลักษณ์นั้น เปรียบเสมือนเรากำลังสร้างบ้านอยู่บนพื้นน้ำ" "แล้วเราจะทำอย่างไรให้เราไม่ต้องสร้างบ้านบนพื้นน้ำอย่างนั้นคะ" คุณพราวน้ำเสียงเต็มไปด้วยความสงสัย "การพิจารณาให้เห็นถึง 'อนัตตา' คือการไม่มีตัวตนที่แท้จริง" แม่ชีแก้วกล่าว "เมื่อเราเห็นว่าร่างกายนี้ จิตใจนี้ ความรู้สึกนึกคิดเหล่านี้ ล้วนเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป ไม่ใช่ของเราอย่างแท้จริง ไม่สามารถบังคับบัญชาให้เป็นไปตามที่เราต้องการได้ตลอดไป" "อนัตตา… มันยากเหลือเกินค่ะแม่ชี" คุณพราวนึกถึงความรู้สึกผูกพันกับตัวตนของเธอ "หนูรู้สึกว่า 'ฉัน' นี่แหละคือตัวฉันจริงๆ" "นั่นเป็นเพราะเราคุ้นเคยกับการรับรู้เช่นนั้นมานานนะเจ้าคะ" แม่ชีแก้วกล่าว "แต่ลองพิจารณาดูนะเจ้าคะ ตั้งแต่เกิดจนถึงวันนี้ ร่างกายของเราเปลี่ยนไปอย่างไร ความคิดของเราเปลี่ยนไปอย่างไร ความชอบไม่ชอบของเราก็เปลี่ยนไป แล้วสิ่งใดเล่าคือ 'ฉัน' ที่คงที่" คุณพราวนิ่งคิด เธอพิจารณาร่างกายของตัวเองที่เคยเป็นทารก จนเติบโตเป็นผู้ใหญ่ ความคิดที่เคยเป็นเด็กๆ ก็เปลี่ยนไปเป็นความคิดที่ซับซ้อนมากขึ้น ความกลัว ความสุข ความปรารถนา ล้วนผ่านมาแล้วก็ผ่านไป "มันเหมือนกับว่า… 'ฉัน' เป็นเพียงกระแสที่ไหลไปเรื่อยๆ ใช่ไหมคะ" คุณพราวนึกถึงภาพแม่น้ำ "ถูกต้องเจ้าค่ะ" แม่ชีแก้วยิ้ม "จิตใจก็เหมือนแม่น้ำที่มีกระแสน้ำไหลอยู่ตลอดเวลา อัตตาที่เรายึดติด คือการที่เราพยายามจะสร้างก้อนหินก้อนหนึ่งขึ้นมา แล้วบอกว่านี่คือ 'ฉัน' แต่ก้อนหินนั้นก็ไม่สามารถคงรูปอยู่ได้ตลอดไป มันก็ต้องเปลี่ยนแปลงไปตามกระแสน้ำ" "แล้วเวลาที่เรามีความสุขมากๆ หรือเสียใจมากๆ เราจะรู้สึกว่า 'ฉัน' กำลังมีความสุข หรือ 'ฉัน' กำลังเสียใจ" คุณพราวนึกถึงประสบการณ์ของเธอ "ความสุขและความเสียใจเหล่านั้น เป็นเพียงสิ่งที่เกิดขึ้นและดับไปในกระแสของจิต" แม่ชีแก้วกล่าว "ไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริงของเรา การที่เราเข้าไปยึดว่า 'ฉัน' คือผู้ที่มีความสุข หรือ 'ฉัน' คือผู้ที่มีความเสียใจ นั่นคือการปรุงแต่ง และเป็นการตอกย้ำอัตตาให้แข็งแรงขึ้น" "ถ้าอย่างนั้น… เวลาหนูมีความสุข หนูไม่ควรจะดีใจอย่างเต็มที่ หรือคะ" คุณพราวนึกถึงความสุขที่เธอเคยได้รับ "ไม่ใช่แบบนั้นนะเจ้าคะ" แม่ชีแก้วรีบอธิบาย "เราสามารถมีความสุขได้ แต่เราต้องไม่ยึดติดกับความสุขนั้น เมื่อความสุขเกิดขึ้น ให้รับรู้ถึงความสุขนั้น แต่ไม่ปรุงแต่งเพิ่มว่า 'ฉันมีความสุข' หรือ 'ความสุขนี้จะต้องคงอยู่ตลอดไป'" "รับรู้… แต่ไม่ปรุงแต่ง" คุณพราวนึกตาม "เหมือนเรามองดอกไม้ที่สวยงาม เราชื่นชมความงามของมัน แต่เราก็รู้ว่าความงามนั้นไม่ยั่งยืน" "ใช่เลยเจ้าค่ะ" แม่ชีแก้วพยักหน้า "การมองเห็นอนัตตา ไม่ได้หมายถึงการปฏิเสธการมีอยู่ของสิ่งต่างๆ หรือการไม่มีความรู้สึก แต่เป็นการมองเห็นตามความเป็นจริง ว่าทุกสิ่งทุกอย่างล้วนเกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย และไม่มีตัวตนที่แท้จริงเป็นแก่นสาร" "การพิจารณาอนัตตา จะช่วยให้เราปล่อยวางความยึดมั่นในตัวตนได้อย่างไรคะ" คุณพราวนึกถึงความกังวลเรื่องงานเลี้ยงรุ่น ที่เชื่อมโยงกับการที่เธออยากให้คนอื่นมองเธอในแง่ดี "เมื่อเราเห็นว่าไม่มี 'ตัวตน' ที่แท้จริง การเปรียบเทียบตัวเองกับผู้อื่น การแข่งขัน การแก่งแย่ง หรือความต้องการการยอมรับจากผู้อื่น ก็จะค่อยๆ ลดน้อยลงไป" แม่ชีแก้วอธิบาย "เพราะเราจะเข้าใจว่า สิ่งที่เรายึดมั่นถือมั่นในตัวตนนั้น แท้จริงแล้วเป็นเพียงมายา" "มายา…" คุณพราวนิ่งคิด ภาพของตัวเองที่เคยคิดว่ามั่นคง กำลังค่อยๆ เลือนลางลงไปทีละน้อย แต่แทนที่จะรู้สึกกลัว เธอกลับรู้สึกถึงความเบาสบายที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นมา "หนูจะลองพิจารณาเรื่องอนัตตาให้มากขึ้นนะคะแม่ชี" คุณพราวน้ำเสียงแน่วแน่ขึ้น "ดีแล้วเจ้าค่ะ" แม่ชีแก้วให้กำลังใจ "การเดินทางภายในนี้ ต้องอาศัยความเพียรพยายาม และการพิจารณาอย่างแยบคาย เมื่อเราค่อยๆ ละลายอัตตาที่แข็งกระด้างออกไป เราก็จะพบกับอิสรภาพที่แท้จริง" สายลมยามเช้าพัดโชยมา แผ่วเบาแต่ชุ่มฉ่ำ คุณพราวนั่งนิ่ง ปล่อยให้ความคิดและความรู้สึกต่างๆ ไหลผ่านไป โดยไม่พยายามจะจับต้องหรือยึดติดกับสิ่งใด เธอเริ่มสัมผัสได้ถึงความว่างที่ไม่ได้หมายถึงความว่างเปล่า แต่เป็นความว่างที่เต็มไปด้วยศักยภาพแห่งสันติสุข