เมื่อพระภัททะกลับมาถึงวัดบ้านหนองบัวลิ้วทองอีกครั้ง เขาพบว่ามารดาของตนเองมีอาการดีขึ้นอย่างมาก ใบหน้าของเธอเต็มไปด้วยรอยยิ้มที่สดใสผิดกับเมื่อครั้งก่อนๆ ความกังวลในใจของพระภัททะคลายลงไปมาก เขาสามารถกลับมาดูแลมารดาได้อย่างเต็มที่ และยังมีเวลาเหลือเฟือที่จะอุทิศให้กับกิจวัตรทางธรรม “แม่...ตอนนี้...แม่...รู้สึก...ดี...ขึ้น...แล้ว...นะครับ” พระภัททะกล่าว ขณะที่กำลังป้อนยาให้มารดา “กระผม...สบายใจ...ขึ้น...เยอะ...เลย...” “จ้ะ...ลูก...” มารดายิ้ม “แม่...ดี...ขึ้น...แล้ว...จริงๆ...ขอบใจ...ลูก...นะ...ที่...คอย...ดูแล...แม่...อย่าง...ดี...” “เป็น...หน้าที่...ของ...กระผม...ครับ...” พระภัททะตอบ “และ...กระผม...ก็...ดี...ใจ...ที่...เห็น...แม่...มีความสุข...” หลังจากดูแลมารดาเสร็จ พระภัททะก็ตรงไปยังกุฏิของหลวงตาบุญมา เพื่อกราบรายงานตัวและเล่าถึงประสบการณ์ที่มูลนิธิ “หลวงตาครับ...กระผม...กลับมา...แล้ว...ครับ...” หลวงตาบุญมาเงยหน้าขึ้นมองพระภัททะ รอยยิ้มปรากฏขึ้นบนใบหน้าอันเปี่ยมด้วยเมตตา “อาตมา...ดีใจ...ที่...เจ้า...กลับมา...โดย...สวัสดิภาพ...” “กระผม...ได้...ไป...ช่วย...งาน...ที่...มูลนิธิ...มา...ครับ...หลวงตา” พระภัททะเล่า “และ...กระผม...ก็ได้...เรียนรู้...อะไร...หลาย...อย่าง...เลย...ทีเดียว...” “เล่า...ให้...อาตมา...ฟัง...หน่อย...สิ...” หลวงตาบุญมาเชิญชวน พระภัททะเล่าเรื่องราวต่างๆ ที่ได้พบเจอที่มูลนิธิ การได้ช่วยเหลือผู้คน การได้เห็นความทุกข์ยากของพวกเขา และความสุขที่เกิดขึ้นจากการให้ หลวงตาบุญมาตั้งใจฟังอย่างสงบ และพยักหน้าเป็นระยะๆ “การ...ที่...เจ้า...ได้...สัมผัส...กับ...โลก...ภายนอก...เช่น...นั้น...ก็...ดี...แล้ว...” หลวงตาบุญมากล่าว “มัน...ช่วย...ให้...เจ้า...ได้...เห็น...ความ...จริง...ของ...ชีวิต...ได้...เข้าใจ...ความ...ทุกข์...ของ...เพื่อน...มนุษย์...และ...ได้...ฝึก...จิต...ให้...มี...ความ...อดทน...และ...เมตตา...มาก...ขึ้น...” “ครับ...หลวงตา” พระภัททะเห็นด้วย “ก่อน...ที่...กระผม...จะ...ไป...กระผม...ยัง...ติด...อยู่...กับ...เรื่อง...ราว...ใน...อดีต...อยู่...บ้าง...แต่...หลังจาก...ที่...ได้...ไป...สัมผัส...กับ...ชีวิต...ของ...ผู้...คน...เหล่านั้น...กระผม...รู้สึก...ว่า...จิต...ของ...กระผม...มัน...สงบ...เย็น...ลง...อย่าง...ประหลาด...” “นั่น...แหละ...คือ...ผล...ของ...การ...ปฏิบัติ...อัน...ถูกต้อง...” หลวงตาบุญมากล่าว “เมื่อ...เรา...ได้...ปลด...เปลื้อง...กิเลส...ที่...ผูก...มัด...ใจ...ของเรา...ออก...ไป...ที...ละ...น้อย...ที...ละ...น้อย...จิต...ใจ...ของ...เรา...ก็จะ...ค่อยๆ...เข้า...สู่...ความ...สงบ...อัน...แท้...จริง...” หลังจากนั้น พระภัททะก็กลับมาใช้ชีวิตประจำวันตามปกติ เขายังคงดูแลมารดาอย่างใกล้ชิด แต่ในขณะเดียวกัน ก็อุทิศเวลาส่วนใหญ่ให้กับวัตรปฏิบัติทางธรรม การสวดมนต์ การนั่งสมาธิ และการศึกษาพระธรรมคำสอน เขาพบว่าการกลับมาสู่ความสงบภายในนั้นง่ายขึ้นกว่าเดิมมาก การฝึกจิตให้มีสติอยู่กับปัจจุบัน การปล่อยวางความกังวลในอดีต และการไม่ยึดติดกับอนาคต ทำให้จิตใจของเขาเบาบางและเป็นอิสระ “คุณแม่ครับ” พระภัททะกล่าวในวันหนึ่ง ขณะที่กำลังนั่งอ่านหนังสือธรรมะอยู่ข้างๆ มารดา “ตั้งแต่...กระผม...ได้...ผ่าน...เรื่อง...ราว...ต่างๆ...มา...กระผม...รู้สึก...ว่า...ชีวิต...ของ...กระผม...มัน...มีความหมาย...มาก...ขึ้น...” “หมาย...ความ...ว่า...อย่าง...ไร...ลูก...” มารดาถาม “ก็...คือ...กระผม...ได้...เรียนรู้...ว่า...ความ...สุข...ที่...แท้...จริง...นั้น...ไม่ได้...มา...จาก...วัตถุ...หรือ...การ...ได้รับการ...ยอมรับ...จาก...ผู้อื่น...แต่...มัน...มา...จาก...ภายใน...จิตใจ...ของเรา...เอง...” พระภัททะอธิบาย “การ...ที่...เรา...มี...สติ...อยู่...กับ...ปัจจุบัน...การ...ให้อภัย...ผู้อื่น...และ...การ...ทำ...ความ...ดี...งาม...นั่น...คือ...สิ่ง...ที่...ทำให้...เรา...เป็น...สุข...อย่าง...แท้...จริง...” มารดาของพระภัททะมองลูกชายด้วยความภาคภูมิใจ “ลูก...เติบโต...ขึ้น...มาก...เลย...นะ...” “กระผม...ได้...รับ...การ...สั่งสอน...ที่ดี...จาก...หลวงตา...และ...ท่าน...เจ้า...อาวาส...ครับ...” พระภัททะกล่าว “และ...กระผม...ก็ได้...เรียนรู้...จาก...ประสบการณ์...ตรง...ของ...กระผม...เอง...” วันเวลาแห่งการฝึกฝนดำเนินต่อไป พระภัททะไม่ได้มุ่งหวังที่จะบรรลุธรรมในทันที แต่เขาเพียงแค่ตั้งมั่นในการปฏิบัติไปตามกำลังของตนเอง เขาตระหนักดีว่าเส้นทางแห่งการพัฒนาจิตใจนั้นไม่มีที่สิ้นสุด และทุกย่างก้าวที่ได้ก้าวไป คือความก้าวหน้าอันทรงคุณค่า บางครั้งเมื่อเขานั่งสมาธิ เขาจะนึกถึงเรื่องราวที่ผ่านมา ความเจ็บปวด ความโกรธ ความผิดหวัง แต่วันนี้ เขาสามารถมองเห็นสิ่งเหล่านั้นด้วยสายตาที่แตกต่างออกไป ไม่มีความรู้สึกยึดติด หรือต่อต้านอีกต่อไป มีเพียงความเข้าใจในสัจธรรมของชีวิต “ทุก...สิ่ง...ล้วน...เป็น...อนิจจัง...ทุกขัง...อนัตตา...” พระภัททะพึมพำกับตัวเองขณะที่กำลังเดินจงกรม “เมื่อ...เรา...เข้าใจ...ความ...จริง...ข้อ...นี้...เรา...ก็จะ...ไม่...ทุกข์...ร้อน...กับ...สิ่ง...ใด...อีก...ต่อไป...” การกลับคืนสู่สมถะของพระภัททะไม่ได้หมายถึงการหลีกหนีจากโลกภายนอก แต่เป็นการค้นพบความสงบที่แท้จริงภายในจิตใจ การเผชิญหน้ากับปัญหา การให้อภัย และการช่วยเหลือผู้อื่น ได้หล่อหลอมให้เขาเป็นพระหนุ่มผู้เปี่ยมด้วยปัญญาและความเมตตา พร้อมที่จะดำเนินชีวิตตามเส้นทางแห่งธรรม ด้วยจิตใจที่สงบเยือกเย็น และเป็นอิสระอย่างแท้จริง