เช้าวันรุ่งขึ้น บรรยากาศในบ้านไร่เต็มไปด้วยความเงียบงันที่ผิดปกติ ยายอินทร์เก็บตัวอยู่ในห้อง ไม่ออกมาพบใคร สายใจและไอ้ท็อปพยายามเข้ามาถามไถ่ แต่ก็ได้รับคำตอบเพียงว่าเธอไม่สบาย ตาอินเองก็ดูหมองลงอย่างเห็นได้ชัด เขานั่งอยู่คนเดียวที่ชานบ้าน มองออกไปนอกบ้านด้วยสายตาเหม่อลอย “ตา” สายใจเดินเข้ามาหาอย่างระมัดระวัง “คุณยายเป็นอะไรรึเปล่าคะ” ตาอินถอนหายใจ “ยาย…ก็คงจะกังวลเรื่องเมื่อคืนนั่นแหละ” “เรื่องที่ดินเหรอคะ” สายใจถาม “เมื่อคืนหนูได้ยินเสียงคุณยายตะโกน หนูเลยแอบฟังอยู่หน้าห้อง” ตาอินมองสายใจด้วยความแปลกใจ “ยาย…รู้แล้วเหรอ” “รู้ค่ะ” สายใจตอบ “แต่หนูไม่เข้าใจว่ามันเกิดอะไรขึ้น” “เรื่องมันยาวนะสายใจ” ตาอินเล่าเรื่องราวทั้งหมดให้สายใจฟัง ตั้งแต่ต้นจนจบ การจำนำที่ดินของปู่ย่า การที่ลุงสมชายมาทวงถาม และความกังวลของเขาเอง สายใจฟังอย่างตั้งใจ ใบหน้าของเธอเต็มไปด้วยความเห็นใจ “หนูสงสารคุณยายจังเลยค่ะ” “ตาเองก็ไม่รู้ว่าจะทำยังไง” ตาอินกล่าว “ถ้าเกิดว่า…ที่ดินผืนนี้มันไม่ใช่ของเราจริงๆ…เราจะไปทำมาหากินที่ไหน” “หนูว่าเราอย่าเพิ่งคิดมากนะคะตา” สายใจปลอบ “เราไปปรึกษาทนายความก่อนดีกว่า” “นั่นแหละ คือสิ่งที่ตาจะทำ” ตาอินพยักหน้า “แต่…ยายก็ยังไม่ยอมออกมาเจอใครเลย” “หนูจะลองเข้าไปคุยกับคุณยายอีกทีนะคะ” สายใจอาสา สายใจเดินเข้าไปในห้องนอนยายอินทร์อย่างแผ่วเบา เธอเห็นยายอินทร์นั่งกอดเข่าอยู่บนเตียง ดวงตาแดงก่ำ “คุณยายคะ” สายใจเรียกเบาๆ ยายอินทร์เงยหน้าขึ้นมอง “สายใจ…” “คุณยายไม่สบายหรือคะ” สายใจถาม “เปล่า” ยายอินทร์ตอบเสียงแหบพร่า “แค่…คิดอะไรมากไปหน่อย” “หนูเข้าใจค่ะ” สายใจนั่งลงข้างๆ “เรื่องที่ดินมันคงทำให้คุณยายกังวลมาก” “ถ้าสุดท้ายแล้ว…ที่ดินผืนนี้มันไม่ใช่ของเราจริงๆ…” ยายอินทร์พูดเสียงสั่น “เราจะไปอยู่ที่ไหน” “เราจะหาวิธีนะคะคุณยาย” สายใจจับมือยายอินทร์ “อย่างน้อยตอนนี้เราก็ยังมีที่ดินผืนนี้ เราก็ยังปลูกผัก เลี้ยงชีวิตต่อไปได้” “แล้วถ้ามันไม่ใช่ของเราจริงๆ ล่ะ” ยายอินทร์ถาม “ตาอินเขาจะยอมเสียที่ดินผืนนี้ไปง่ายๆ หรือ” “หนูก็ไม่แน่ใจค่ะ” สายใจตอบตรงๆ “แต่ไม่ว่ายังไง…หนูกับไอ้ท็อปก็พร้อมจะอยู่ข้างๆ คุณยายและตาอินเสมอนะคะ” ยายอินทร์มองสายใจ ดวงตาของเธออ่อนลง “เด็กดี…ขอบใจนะ” “คุณยายคะ” สายใจกล่าวต่อ “หนูว่าเราลองไปคุยกับทนายความกันนะคะ อย่างน้อยเราก็ได้รู้ความจริงที่แน่ชัด” ยายอินทร์ลังเลอยู่ครู่หนึ่ง ก่อนจะพยักหน้า “ก็ได้…ฉันจะไป” ทั้งยายอินทร์ สายใจ และตาอิน เดินทางไปยังสำนักงานทนายความที่ตาอินเคยรู้จัก เขาเป็นทนายที่เชี่ยวชาญด้านคดีที่ดินโดยเฉพาะ เมื่อได้เห็นเอกสารที่ลุงสมชายนำมาแสดง ทนายความก็อธิบายด้วยสีหน้าเคร่งขรึม “เอกสารนี้…เป็นสัญญาจำนำที่ดินจริงครับ” ทนายความกล่าว “และดูจากวันที่แล้ว…ก็คือเมื่อ 50 ปีที่แล้ว” ยายอินทร์หน้าซีดเผือด “แล้ว…แล้วมันหมายความว่ายังไงคะ” “ตามกฎหมาย” ทนายความอธิบาย “หากมีการจำนำที่ดินแล้ว ไม่มีการไถ่ถอนภายในระยะเวลาที่กำหนด หรือตามที่ตกลงกันไว้…ผู้รับจำนำมีสิทธิ์ในการครอบครองที่ดินนั้น” “แต่…ปู่กับย่าของดิฉัน…พวกเขาหาเงินมาใช้หนี้จนครบแล้วนะคะ” ยายอินทร์ยืนยัน “ท่านเคยบอกว่า…ท่านใช้หนี้หมดแล้ว” “คุณยายจำได้ไหมครับว่า…มีหลักฐานการชำระหนี้ครบถ้วนหรือไม่” ทนายความถาม “เช่น ใบเสร็จ หรือเอกสารการไถ่ถอน” ยายอินทร์นิ่งไป เธอจำได้ลางๆ ว่าปู่เคยพูดถึงเรื่องนี้ แต่ไม่แน่ใจว่ามีเอกสารยืนยันหรือไม่ “ไม่…ไม่แน่ใจค่ะ” “เอกสารที่ครอบครัวของคุณสมชายนำมาแสดง” ทนายความชี้ไปที่เอกสาร “ระบุว่า…ยังมียอดเงินคงค้างอยู่เป็นจำนวนหนึ่ง…และปู่ของคุณ…ไม่ได้ทำการไถ่ถอนอย่างเป็นทางการ” ตาอินกำหมัดแน่น “แต่…พวกเราทำกินอยู่ที่นี่มาตั้งนานแล้วนะครับ” “นั่นเป็นประเด็นที่ต้องพิจารณาต่อไปครับ” ทนายความกล่าว “แต่ในเบื้องต้น…ตามเอกสารที่เห็น…ที่ดินผืนนี้มีข้อพิพาททางกฎหมาย” ยายอินทร์รู้สึกเหมือนโลกทั้งใบกำลังถล่มลงมา เธอทรุดตัวลงนั่งบนเก้าอี้ น้ำตาไหลอาบแก้ม “แล้ว…แล้วเราจะทำยังไงต่อไปคะ” เธอถามเสียงแผ่ว “คงต้องมีการเจรจาเกิดขึ้นครับ” ทนายความกล่าว “อาจจะมีการฟ้องร้อง หรือ…อาจจะมีการประนีประนอม” “ประนีประนอม…หมายความว่ายังไงคะ” สายใจถาม “อาจจะต้องมีการจ่ายเงินส่วนที่ค้าง หรือ…หาข้อตกลงร่วมกันครับ” ทนายความตอบ “แต่เรื่องนี้…ไม่ง่ายเลย” ยายอินทร์เงยหน้าขึ้นมองตาอิน สายตาของเธอเต็มไปด้วยความสิ้นหวัง “ตา…เราจะทำยังไงกันดี” ตาอินกอดไหล่ภรรยาแน่น แม้จะรู้สึกเจ็บปวดและสับสน แต่เขาก็พยายามรวบรวมสติ “เราจะสู้” ตาอินกล่าวเสียงหนักแน่น “เราจะหาทางพิสูจน์ ว่าที่ดินผืนนี้เป็นของเราจริงๆ” แม้จะมีความหวังริบหรี่ แต่คำพูดของตาอินก็ทำให้ยายอินทร์รู้สึกมีแรงใจขึ้นมาบ้าง การต่อสู้เพื่อผืนดินที่เธอรักกำลังจะเริ่มต้นขึ้นอีกครั้ง แต่ครั้งนี้…มันอาจจะยากลำบากยิ่งกว่าครั้งไหนๆ.