เช้าวันถัดมา ยายอินทร์ ตาอิน และสายใจ เดินทางไปยังสำนักงานทนายความแห่งหนึ่งในตัวอำเภอ บรรยากาศภายในสำนักงานดูเป็นระเบียบเรียบร้อย มีกลิ่นอายของความเป็นมืออาชีพอบอวลอยู่ทั่ว การรอคอยสักครู่ในห้องรับรองก่อนที่จะได้พบกับทนายความ ทำให้ยายอินทร์ยิ่งรู้สึกประหม่าและกังวล “คุณยายครับ ไม่ต้องห่วงนะครับ” สายใจพยายามปลอบ “เรามาปรึกษาหาทางออกกัน” “ยายก็หวังว่าอย่างนั้นนะ” ยายอินทร์ตอบ “แต่…พอมาถึงที่นี่แล้ว… ยิ่งรู้สึกว่าเรื่องมันใหญ่โตกว่าที่คิด” ในที่สุด เจ้าหน้าที่ก็เรียกชื่อพวกเขา “คุณอินทร์… ทนายกำลังรอพบอยู่ครับ” พวกเขาเดินตามเจ้าหน้าที่เข้าไปในห้องทำงานของทนายความ ทนายความเป็นชายวัยกลางคน รูปร่างท้วม หน้าตาใจดี เขาเชิญให้ทุกคนนั่งลง “สวัสดีครับคุณอินทร์ และคุณ…?” ทนายถาม “สวัสดีครับ ผมตาอินครับ นี่สายใจ หลานสาวผม และนี่คุณยายอินทร์ครับ” ตาอินแนะนำ “ครับ ผมทนายพิสุทธิ์ครับ มีอะไรให้ผมรับใช้ครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว ตาอินเริ่มเล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ทนายฟัง ตั้งแต่ต้นจนจบ การที่ครอบครัวของเขาทำมาหากินบนที่ดินผืนนี้มานานหลายสิบปี การเข้ามาของลุงสมชายที่อ้างว่าที่ดินผืนนี้ยังมีภาระผูกพันจากการจำนำในอดีต และการที่พวกเขาไม่แน่ใจว่าจะมีเอกสารหลักฐานการไถ่ถอนครบถ้วนหรือไม่ ทนายพิสุทธิ์รับฟังอย่างตั้งใจ เขาพยักหน้าเป็นบางครั้ง และจดบันทึกข้อมูลสำคัญๆ ลงในสมุดบันทึก “คุณยายครับ” ทนายพิสุทธิ์หันมาทางยายอินทร์ “คุณยายพอจะจำเรื่องการจำนำที่ดินนี้ได้บ้างไหมครับ” ยายอินทร์พยายามนึกย้อนไป “ก็…ตอนนั้น…นานมากแล้วนะ” เธอกล่าวเสียงสั่น “ปู่…เคยพูดถึงเรื่องติดขัดเงินทองอยู่บ้าง… แต่ยายจำไม่ได้จริงๆ ว่าได้เอาที่ดินไปจำนำกับใคร หรือได้ไถ่ออกมาหรือยัง” “แล้วคุณยายพอจะมีเอกสารอะไรที่เกี่ยวข้องกับที่ดินผืนนี้บ้างไหมครับ” ทนายถาม “เราเพิ่งไปค้นเจอเอกสารสัญญาซื้อขายฉบับแรก ที่ทำให้ปู่กับย่าได้ที่ดินมา” ตาอินเสริม “แล้วก็…เจอจดหมายเก่าของยายอินทร์ ที่เขียนถึงความกังวลเรื่องการจำนำที่ดิน แต่ก็ไม่ได้ระบุรายละเอียดชัดเจน” ทนายพิสุทธิ์พยักหน้า “เอกสารสัญญาซื้อขายฉบับแรกที่ได้ที่ดินมานั้น สำคัญมากครับ เพราะเป็นการยืนยันว่าครอบครัวคุณได้ครอบครองที่ดินมาอย่างถูกต้องตามกฎหมายในยุคสมัยนั้น” “แล้ว…แล้วเรื่องการจำนำล่ะครับ” ตาอินถามอย่างร้อนรน “เราจะหาหลักฐานยังไง” “อันนี้คือส่วนที่ยากที่สุดครับ” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “ถ้าหากการจำนำนั้นเกิดขึ้นจริง และไม่มีการไถ่ถอนออกมาอย่างถูกต้องตามกฎหมาย เจ้าหนี้ หรือทายาทของเจ้าหนี้ ก็ยังมีสิทธิ์ในที่ดินนั้นอยู่” “แล้ว…แล้วถ้าเราไม่มีเอกสารการไถ่ถอนเลยล่ะครับ” ยายอินทร์ถาม น้ำเสียงเต็มไปด้วยความหวังที่เริ่มจะหมดไป “เรามีทางเลือกอยู่หลายทางครับ” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “ประการแรก เราต้องพยายามค้นหาเอกสารการไถ่ถอนให้ได้มากที่สุด แม้จะเป็นเอกสารเก่ามากๆ ก็ตาม บางทีอาจจะมีหลักฐานอื่นๆ เช่น ใบเสร็จการชำระเงิน หรือพยานบุคคลที่ยังคงมีชีวิตอยู่” “พยานบุคคล…” สายใจทวนคำ “แต่ญาติของลุงสมชายก็บอกว่า…เรื่องมันนานมากแล้ว” “ถูกต้องครับ” ทนายพิสุทธิ์เห็นด้วย “แต่เราก็ยังสามารถลองสอบถามผู้ใหญ่ในหมู่บ้าน หรือคนเก่าแก่ในละแวกนั้นดูได้ครับ บางทีอาจจะมีคนพอจะจำเรื่องราวในอดีตได้” “ประการที่สอง” ทนายพิสุทธิ์กล่าวต่อ “คือการเจรจาต่อรองกับทางคุณสมชาย” “เจรจา… เราจะเจรจาอะไรได้” ยายอินทร์ถาม “ถ้าเขาอ้างว่าที่ดินเป็นของเขาจริงๆ” “เราสามารถเจรจาในประเด็นต่างๆ ได้ครับ” ทนายพิสุทธิ์อธิบาย “เช่น คุณสมชายต้องการอะไรกันแน่ ต้องการเงิน หรือต้องการที่ดินคืน หากเขาต้องการเงิน เราอาจจะเจรจาขอผ่อนจ่าย หรือขอแบ่งผลประโยชน์บางส่วนจากการทำเกษตรบนที่ดินนี้ หากเขาต้องการที่ดินคืน เราก็อาจจะต้องพิจารณาหาที่ดินแห่งใหม่” “แต่…ยายก็ทำกินอยู่ที่นี่มาทั้งชีวิต” ยายอินทร์กล่าวเสียงสั่น “ลูกหลานก็เติบโตมาที่นี่” “ผมเข้าใจดีครับคุณยาย” ทนายพิสุทธิ์กล่าว “แต่ในทางกฎหมาย… หากเอกสารของเขาถูกต้อง เราก็ต้องยอมรับผลที่ตามมา” “แล้ว…ถ้าเราไปค้นเจอเอกสารที่ยืนยันว่าปู่กับย่าได้ไถ่ถอนที่ดินครบถ้วนแล้วล่ะครับ” ตาอินถาม “เราจะมีสิทธิ์เต็มที่ในที่ดินใช่ไหม” “แน่นอนครับ” ทนายพิสุทธิ์ยิ้ม “หากคุณมีหลักฐานที่ชัดเจนว่าได้ไถ่ถอนภาระผูกพันทั้งหมดแล้ว ที่ดินผืนนั้นก็จะเป็นของคุณโดยสมบูรณ์ และคุณสมชายก็ไม่สามารถอ้างสิทธิ์ใดๆ ได้อีก” “แล้ว…ถ้าสมมติว่า… เราหาหลักฐานไม่เจอเลยจริงๆ” สายใจถาม “เราจะเหลือทางเลือกอะไรบ้าง” “ในกรณีนี้… อาจจะยากหน่อยครับ” ทนายพิสุทธิ์ยอมรับ “เราอาจจะต้องดูว่า… การอ้างสิทธิ์ของคุณสมชายนั้นสมบูรณ์แค่ไหน เขาต้องแสดงหลักฐานการจำนำที่ชัดเจนเช่นกัน ไม่ใช่แค่การอ้างลอยๆ” “เราอาจจะต้องพิสูจน์ในชั้นศาล ว่าครอบครัวคุณได้ครอบครองที่ดินโดยปรปักษ์หรือไม่” ทนายพิสุทธิ์อธิบายเพิ่มเติม “แต่การพิสูจน์เรื่องปรปักษ์นั้น ค่อนข้างซับซ้อนและใช้เวลานาน” “คุณยายครับ” ทนายพิสุทธิ์มองยายอินทร์ “ผมแนะนำให้คุณยายและคุณตา พยายามค้นหาเอกสารที่เกี่ยวข้องกับที่ดินให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ก่อน ไม่ว่าจะเป็นเอกสารการชำระภาษีที่ดิน เอกสารการซื้อขาย หรือแม้กระทั่งพยานบุคคล” “ส่วนเรื่องคุณสมชาย… ผมแนะนำว่าอย่าเพิ่งเข้าไปพูดคุยกับเขาโดยตรงในตอนนี้ จนกว่าเราจะได้ข้อสรุป หรือมีข้อมูลที่ชัดเจนแล้ว” ทนายพิสุทธิ์ให้คำแนะนำ “แล้ว…เราจะติดต่อทนายอีกครั้งเมื่อไหร่ครับ” ตาอินถาม “เมื่อคุณยายและคุณตามีข้อมูล หรือเอกสารเพิ่มเติมแล้ว สามารถติดต่อผมมาได้เลยครับ” ทนายพิสุทธิ์ให้เบอร์โทรศัพท์และนามบัตร “ผมยินดีให้คำปรึกษาเสมอ” ยายอินทร์รับนามบัตรมา มือของเธอสั่นเล็กน้อย “ขอบพระคุณมากครับทนาย” การพูดคุยกับทนายความ ทำให้ยายอินทร์และตาอินได้เห็นภาพรวมของปัญหาชัดเจนขึ้น แม้ว่าสถานการณ์จะยังคงตึงเครียดและเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน แต่พวกเขาก็รู้แล้วว่าควรจะทำอย่างไรต่อไป “เราต้องหาเอกสารให้เจอให้ได้นะตาอิน” ยายอินทร์กล่าวขณะที่ทั้งสามคนกำลังเดินออกจากสำนักงานทนายความ “ที่ดินผืนนี้… คือทุกสิ่งทุกอย่างของเรา” “ผมรู้ครับยาย” ตาอินตอบ “เราจะสู้ไปด้วยกัน” สายใจมองยายอินทร์และตาอินด้วยความห่วงใย เธอรู้ว่าการต่อสู้นี้คงไม่ง่าย แต่เธอก็เชื่อมั่นในความเข้มแข็งของคนทั้งสอง และพร้อมที่จะยืนหยัดเคียงข้างพวกเขาเสมอ